Konya Bilim Merkezi İlimge

Usturlabın Tarihçesi

 Azime Selin Ekici
 3 dk  366

Saatler icat edilmeden önce insanlar zamanı nasıl belirliyorlardı? Elbette onların da kullandıkları, bulmuş oldukları yöntemler vardı. Bu yöntemlerden birisi usturlaptır.

Adı, Grekçe astronla (yıldız) lambanein (almak, yakalamak, ölçmek) kelimelerinin birleşimiyle oluşan, astrolabos veya astrolabon kelimelerinden geçerek Arapçalaşmıştır. Latince’deki karşılığı astrolabiumdur. Buna göre usturlab kelimesi, yıldızları anlamak için kullanılan bir alet anlamına gelmektedir. Gökyüzündeki yıldızları ve diğer nesneleri bulmak ya da Güneş’in veya bir yıldızın konumundan yararlanarak zamanı belirlemek anlamlarında da kullanılmaktadır. Usturlab günümüzün navigasyonu, saati, takvimi ve dünyanın teknolojide geldiği son seviyenin başlangıç noktasıdır.

İnsanoğlu doğduğu günden beri çevresinde gördüğü her şeyi merak etmiş, işleyişlerini anlamaya çalışmıştır. En eski bilimlerden biri olan astronomi de bu merak sonucu ortaya çıkmıştır. Önceleri zamanı ve uzayı anlamaya çalışan insanoğlu günü ve geceyi gözlemlemiş, daha sonra bunları da kendi içlerinde saat adı verilen bölümlere ayırmıştır. Bu bölümlerse Güneş’in hareketini anlamakla ortaya çıkmıştır. Güneş’in hareketinin anlaşılmasının ardından diğer yıldızların, gezegenlerin ve Ay’ın hareketleri araştırılmıştır. Bu da astronomi ve matematik bilimlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Örneğin Sümerler saati 60 eşit parçaya bölmüştür. Biz de aradan iki bin yıl geçmesine karşın hâlâ bu sistemi kullanıyoruz. Daha sonra zamanı iyi kullanabilmek için Ay’ın hareketleri incelenmiş ve Dünya’nın, Ay’ın ve Güneş’in birbirleriyle ilişkileri takip edilmiştir. Bu ilişkileri takip edebilmek ve kayıt altına alabilmek için de çeşitli aletlerden yararlanılmıştır. Bu aletlerin en önemlisi ve günümüze kadar gelmeyi başarabilen en önemli örneği usturlaptır.

Küresel ve düzlem usturlap olmak üzere iki çeşit usturlap türü vardır:

Şekil 1: Düzlemsel Usturlap

Şekil 2: Küresel Usturlap

İslam tarihinde ilk usturlabı yapan kişinin el-Fezari olduğu bildirilse de maalesef eserleri birkaç tanıtımı dışında günümüze kadar ulaşmamıştır. Günümüze kadar ulaşan en eski usturlap eseri el-Harezmî’nin "Usturlap Risalesidir." En kapsamlı usturlap eserini ele alan kişi ise el-Ferganî’dir. El-Kamil başlıklı bu eserini 856-57 yıllarında kaleme almış ve 7 bölüm olarak düzenlemiştir.

Usturlablar, Batı’da en çok tıp doktorları arasında popüler olmuştur. Çünkü astrolojinin hastalıkların teşhis edilmesinde ve tedavinin belirlenmesinde önemli bir rolü olduğuna inanılıyordu. Osmanlılarda ise usturlap, müneccim başılar ve muvakkitler tarafından astronomik gözlemlerin yanı sıra İslamiyet’in bir gereği olarak namaz ve kıble yönünün doğru olarak bulunmasında kullanılıyordu.

Usturlabla ilgili işlemlerin yapılabilmesi için temel astronomik kavramlar bilinmelidir. Usturlabın kullanımı teknik bir bilgi gerektirmektedir, teorik astronomi bilgisine sahip olunmadan bu işlemler yapılabilir. Bu açıdan bakıldığında Ortaçağ’daki cerrahi işlemlere benzemektedir. Teorik tıp bilgisi olmadan hastaların ameliyat edilmesi durumunda olduğu gibi teknik işlemler ön plandadır.

Gözlem yapmak ve zamanı belirlemek için başka aletlerin geliştirilmesiyle, on yedinci yüzyıldan itibaren Avrupa’da usturlabın önemi azalmış, İslam dünyasında yirminci yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir. Günümüzde ise sadece sanatsal yönü ile öne çıkan usturlabın, astronomi eğitiminde önemli bir yer tuttuğu bilinmektedir.

#usturlab #astronomi #zaman #saat
0
0
0
Kaynakça

Unat, Yavuz - Tagman, Ertan. “Gökyüzünün Anahtarı Usturlab”. Erişim 03 Mart 2023. https://www.academia.edu/37454464/G%C3%B6ky%C3%BCz%C3%BCn%C3%BCn_Anahtar%C4%B1_Usturlab

Bilim Genc. “Astronomik Hesaplama Aleti: Usturlap | TÜBİTAK Bilim Genç”. Erişim 03 Mart 2023. http://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/astronomik-hesaplama-aleti-usturlap

TDV İslâm Ansiklopedisi. “USTURLAP”. Erişim 03 Mart 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/usturlap


BENZER MAKALE
Nasıl Standartlaştık? Metrik Sisteminin Tarihi

Nasıl Standartlaştık? Metrik Sisteminin Tarihi

Metrik sistemi, ilk olarak 1795 yılında Fransızlar tarafından tanıtılan ondalık tabanlı bir ölçüm sistemidir....

Semafordan Telegrafa Geçişte Haberleşme Tarihi

Semafordan Telegrafa Geçişte Haberleşme Tarihi

Telgraf kelimesi, Yunanca “uzak” anlamına gelen “tele” ve “yazar” anlamına gelen “grápheús”...

Tarihte Gerçekleştirilen Uzay Yolculukları

Tarihte Gerçekleştirilen Uzay Yolculukları

İnsanlar çağlar boyunca gökyüzünü incelemiş ve gökyüzünde görülen nesnelerin...

Türkiye'nin İlk İnsanlı Uzay Yolculuğu

Türkiye'nin İlk İnsanlı Uzay Yolculuğu

Millî Uzay Programı kapsamında en az bir Türk vatandaşının bilimsel çalışmalar yapmak üzere uzaya...

Cezeri'nin Filli Su Saati

Cezeri'nin Filli Su Saati

Modern mühendisliğin, robotik ve hidrolik bilimlerinin temelini 12. yüzyılda yaşamış Müslüman bilim...

Bir Saat Neden 60 Dakikadır?

Bir Saat Neden 60 Dakikadır?

Bir günde 24 saat ve bir saatte 60 dakika olmasının nedeni Mısırlıların ve Babillilerin günü bölme şekilleridir....

Unutulmuş Zaman Makineleri: Muvakkithaneler

Unutulmuş Zaman Makineleri: Muvakkithaneler

Muvakkitlerin çalışmalarını yürüttüğü yere ‘Muvakkithane’ denmekteydi. Osmanlı medeniyetinde...

Yedi Sayısının İlginç Tarihi

Yedi Sayısının İlginç Tarihi

Kainatta yedi tane olan ne var? Bu konu üzerinde düşünürsek yedilik sayma düzeninin nereden çıktığını...

Ortak Merkezli Küreler Kuramı

Ortak Merkezli Küreler Kuramı

Yunan filozofları, gezegenlerin hareketlerini rasyonel bir şekilde açıklamaya çalışarak astrolojinin ötesine...

Tamamlama ve Denkleştirme Kısayolu: Cebir

Tamamlama ve Denkleştirme Kısayolu: Cebir

Matematiğin hiçbir dalında cebirde olduğu kadar işlem ve anlam arasında ilişki yoğunluğu yaşanmaz. Bir cebirsel etkinliği...

ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER