Konya Bilim Merkezi İlimge

Tanrısal Çeşitlilik

 Raziye Betül Dikmen
 3 dk  76

Tanrı kavramı, her dönemin araştırma konusu olmuştur. İlahi varlığı anlama arayışı farklı şekillerde incelenmiş ve açıklanmıştır. Çeşitli dini gelenekler, ilahi olanın dünyada nasıl tezahür ettiğine dair farklı bakış açıları sunmuştur. Teizmden politeizme çeşitlenmiş olan Tanrı anlayışları, çok yönlü bir manzaranın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Yunanca “theos” kavramından türemiş olan teizm, yaratıcı tanrı anlayışını ifade eden bir kavramdır. Tanrıyı maddi dünyanın ötesinde gören bir anlayıştır. Monoteizm olarak da adlandırılan teizme göre tanrı, eşsiz ve tektir. Her şeyi bilen, her şeye gücü yetendir. Her ne kadar birbirinden farklı tanrı anlayışları olsa da özünde Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam’ın tanrı anlayışı teizmdir.

Deizm, tek tanrıcılığın farklı bir şeklidir. Monoteist inancın genel ilkeleri kabul edilmekte ancak tanrının doğası gereği kişisel ve yaratılmış evrenden aşkın olduğuna inanılmaktadır. Bu nedenle tanrının evrene müdahalesi söz konusu değildir. Vahyi yahut peygamberliği kabul etmezler. Deizme göre tanrı evreni yaratmış ve yasaları da belirlemiştir. Akıl ve vahiy uyum içinde olmalıdır. Bu sebeple akla uymayan mistik olay, mucize, keramet gibi unsurlara herhangi bir değer vermek deizme göre yanlış görülmektedir.

Politeizm, birden fazla tanrıya inanmayı kapsamaktadır. Grekçe “polus” yani “çok” ve “theos” yani “tanrı” kelimelerinden türetilmiştir. Politeizmde tanrıların sayısı belirsizdir. Her bir tanrının kendilerine has görevleri bulunmaktadır. Antik Yunan, Roma, Mısır medeniyetleri çok tanrılı bir yapıya sahiptir. Her bir tanrının, yaşamın farklı yönlerine başkanlık eden bir tanrı panteonuna sahip olduğu bilinmektedir.

Düalizm tanrı anlayışına göre evrende birbiriyle mücadele eden iki ayrı tanrı bulunmaktadır. Bunlar: İyi-kötü, karanlık-ışık, düzen-kaos gibi birbirine karşıt güçler şeklinde kabul edilmekte; kozmik bir ikilik sunmaktadır. Maniheizm, Sabiilik ve Zerdüştlükteki tanrı anlayışı düalizm tanrı anlayışına örneklerdir. Düalizmde sonlu ve sonsuz olmak üzere iki anlayış bulunmaktadır. Sonlu düalizmin sonunda iyi olan kazanacak ve kötü olan taraf sonsuza kadar yok olacaktır. Sonsuz-ebedi düalizmde ise iyi ve kötünün mücadelesi devam edecektir.


Henoteizm inancında, birden fazla tanrının varlığını kabul edilmekte fakat yalnızca tek bir tanrı yüceltilmekte ve ona ibadet edilmektedir. Hindu kutsal metinlerinde birçok tanrıya atıf yapılmasına rağmen tek tanrıcı bir anlayışa işaret edilmesi Hinduizm’deki tanrı inancının henoteizm olduğunu göstermektedir. Çünkü Hinduizm’de var olan çok sayıdaki tanrılar arasından bir tanesi ön plana çıkarılmaktadır.

Agnostisizm Yunanca “bilinmeyen” anlamına gelen “agnostos” kelimesinden türetilmiştir. Bu anlayışa göre tanrı varsa bile onun bilinemeyeceği savunulmaktadır. Yani agnostikler Tanrı’nın var ya da yok olduğuna dair kesin bir açıklamada bulunmazlar. Tanrının var olduğunu ne kabul eder ne de reddederler.

Ateizm, genel olarak tanrıya veya manevi varlıklara dair metafizik inançların inkârı olarak tanımlanmaktadır. Ateizm düşüncesi yücelik, üstünlük barındıran tüm inançlara karşı çıkmaktadır. Mitolojik, antropomorfik, politeist, paganist Tanrı anlayışlar da kabul edilmemektedir.

Panteizm, evrenin bütün olarak tanrı olduğunu ve birbirinden ayırt edilemeyeceğini kabul ederken panenteizm, tanrının tüm yaratılışta mevcut olduğuna inanır. Be nedenle yaratılmış her şeyin varlığını sürdürmesinde tanrının etkili olduğunu kabul edilmektedir. Panteizmde tanrı ve evren ayrılığı söz konusu değilken; panenteizmde tanrı ve evren ayrımı yapılmaktadır.

Tanrı anlayışına dair ortaya çıkan bu farklı inançlar, insanın ilahi olana dair inancının, onları şekillendiren kültürler ve felsefeler kadar çeşitli olduğunu göstermektedir. Teizmin tekil bağlılığından politeizmin çokluğuna, henoteizmin döngüsel odağından düalizmin kozmik ikiliklerine, panteizm ile panenteizmin birliği ve içkinliğine kadar her dünya görüşü toplumların teolojik anlamda yaşadıkları kargaşayı yansıtmaktadır.

#Tanrı #Ateizm #Agnostizm #Panteizm
0
0
0
Kaynakça

Arık, Durmuş, "Kavram Atlası / Dinler Tarihi 1" Gazi Kitabevi, 2020.

Britannica, “Monotheism - Polytheism, Dualism, Henotheism", Erişim 31 Ocak 2024, https://www.britannica.com/topic/monotheism/The-spectrum-of-views-monotheisms-and-quasi-monotheisms 

Dhavamony, Mariasusai, “Dinlerde Tanrı Anlayışı”. çev. Fuat Aydın, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (22), 189-210, 2010.

Draper, Paul, “Atheism and Agnosticism”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward N. Zalta. Metaphysics Research Lab, Stanford University, Summer 2022, Erişim 29 Ocak 2024, https://plato.stanford.edu/archives/sum2022/entries/atheism-agnosticism/ 

Learn Religions, “Religions That Believe in One or More Gods”. Erişim 31 Ocak 2024. https://www.learnreligions.com/theisms-monotheism-polytheism-deism-and-more-250956 

Uslu, Ferit, “Agnostisizm”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11 (21), 5-28, 2012.

BENZER MAKALE
Hristiyanlıkta İkon Anlayışı

Hristiyanlıkta İkon Anlayışı

Yunanca “eikon” sözcüğünden gelen ikon veya ikona, imge, simge, tasvir anlamlarına gelmektedir....

İstanbul Fener Rum Patrikhanesi

İstanbul Fener Rum Patrikhanesi

1054 yılında Hıristiyan kiliseler arasında yaşanan büyük ayrılığın ardından İstanbul'da Roma'dan bağımsız...

Mabedin Kurtuluş Bayramı Hanuka

Mabedin Kurtuluş Bayramı Hanuka

“Işık Festivali”, “Makkabi Bayramı” olarak da bilinen Hanuka, Yahudiler tarafından her yıl Kislev...

Evanjelizm ve Amerika Örneği

Evanjelizm ve Amerika Örneği

Evanjelizm’in Amerika’ya girmesi ve burada sağlam şekilde inşa edilmeye başlaması, İngiltere’de ortaya...

Ölmüş Ataların Geride Kalanları Ziyarete Geldiği Gün: Bon Festivali

Ölmüş Ataların Geride Kalanları Ziyarete Geldiği Gün: Bon Festivali

Obon olarak da adlandırılan Bon festivali, Japonya’da “ataları anma bayramı” olarak kutlanmaktadır. Bon...

Caynizm ve Ahimsa Prensibi

Caynizm ve Ahimsa Prensibi

Caynizm’in dünya üzerinde tanınması ve yaygınlık kazanmasında etkili olan en önemli inanç “ahimsa”...

Şiilik ve Ana İlkeleri

Şiilik ve Ana İlkeleri

Şia, Hz. Peygamber’in vefatından sonra Hz. Ali’nin nass ile halife oluğuna inanır ve imametin kıyamete kadar...

Son Akşam Yemeği Tablosunun Kökeni ve Evharistiya

Son Akşam Yemeği Tablosunun Kökeni ve Evharistiya

Leonardo da Vinci denilince akla gelen eserlerinden biri de hiç şüphesiz Milano’da Santa Maria delle Grazie...

Yahudi Aydınlanma Hareketi: Haskala

Yahudi Aydınlanma Hareketi: Haskala

Yahudiler yüzyıllar boyunca seçilmiş halk olmaları nedeniyle kendilerini her zaman diğer toplumlardan ayrı tutmuş...

Sathya Sai Baba Hareketi

Sathya Sai Baba Hareketi

Aziz Shirdi Sai Baba'nın reenkarnasyonu olduğu kabul edilen Sathya Sai Baba'nın, Hindistan'da başlattığı...

ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER