Konya Bilim Merkezi İlimge

Hat Sanatı Yazı Türleri ve İncelikleri

 Rümeysa Taşan
 7 dk  430

“Yazmak, çizmek; kazmak; alâmet koymak” anlamlarındaki Arapça ḫaṭ mastarından türeyen ve “yazı, çizgi; çığır, yol” gibi manalara gelen hat kelimesi (çoğulu ḫuṭûṭ ve aḫṭâṭ), terim olarak “Arap yazısını estetik ölçülere bağlı kalıp güzel bir şekilde yazma sanatı (hüsnü’l-hat, hüsn-i hat)” anlamında kullanılmıştır.

Hristiyanlığa göre Tanrı kendisini insan biçiminde tasvir ettiği için insan yüzü imgesi de ibadetin bir parçası haline gelmiştir. İsa Mesih ve Meryem Ana'nın yüzü, yanlarında çeşitli melek resimleri eşliğinde, Hristiyanlığın başlangıcından beri tasvir edilmiştir. Heykel ve resim sanatı Hristiyanlık döneminde gelişmiş ancak kaligrafi ve hat hiçbir zaman İslam'daki kadar önemli olmamıştır. İslam'da ise varlığını Allah'ın sözlerine borçlu olan ve O'nun sözlerine kendini adayan bu sanat, Kur'an ayetlerinin ve Hz. Muhammed'in sözlerinin yazılmasında kullanılmıştır. Bu yazı tipinin çeşitlendiren, üretip mükemmelleştirenler Türklerdi. Türkler tarafından çok sevilen ve saygı duyulan hat sanatının tüm dalları, özellikle Osmanlı Devleti'nin idari merkezi olan İstanbul'da gelişmiş, en güzel ve en olgun eserler İstanbul'da yapılmış ve sergilenmiştir.

13. yüzyılda Amasyalı hattatlardan Yakut-ül-Mustasimi, hat için kullanılan kalemi düz değil çapraz keserek hat sanatında çığır açmıştır. Daha sonra hattatlar da onun yöntemlerini takip edip geliştirmişlerdir. Daha sonra Fatih Sultan Mehmet döneminin ünlü hattatlarından Şeyh Hamdullah, geleneksel yedi yazı tarzında büyük değişiklikler yaparak İslam yazısına Türk milli karakterinin damgasını vurmuştur. Takipçileri yüzyıllar boyunca Türk hat sanatını daha da geliştirdiler. Hafız Osman, Mustafa Rakim, Yesari Mehmet, Şevki Efendi, Şefik Bey, Mahmut Celaleddin, Kadiasker Mustafa İzzet, Sultan II. Mahmut, Aziz Efendi, Necmettin Efendi, Sami Efendi ve Hamid Aytaç bu sanatın gelişmesine katkıda bulunan tanınmış Türk hattatlardır.

Türk hattatları kullandıkları kâğıdı, kalemi ve mürekkebi her zaman kendileri yapmışlardır. Eskiden doğal boyalarla boyanan kâğıtlar daha sonra haşlanmış nişasta ve yumurta akı ile cilalanırdı. Bu şekilde giydirilen kâğıtlar, hataların kolayca düzeltilmesine olanak sağlardı. Sert kamışlardan yapılan kalemlerin dışında “celi” olarak bilinen daha büyük kalemler tahtadan üretilirdi. Hattatlar mürekkep üretmek için çam ve keten yağı gibi malzemeleri yakarlardı.

Hat Sanatı Yazı Türleri

Kufi: Kufi yazı türü, çeşitli Arap alfabelerinin en eskisidir ve eski Suriye alfabesinin değiştirilmiş bir versiyonundan oluşur. İslam'ın ortaya çıktığı dönemde bu tür yazı, Arap Yarımadası'nın çeşitli yerlerinde zaten kullanılıyordu. Kur'an'ın ilk nüshaları bu yazıyla yazıldı. Kufi, düz çizgilerden ve açılardan oluşan bir yazı biçimidir. Yıllar içerisinde bazı değişikliklere uğramasına rağmen İslam ülkelerinde halen kullanılmakta ve bölgesel farklılıklar da göstermektedir. Selçuklu sikkeleri ve anıtlarında ve erken dönem Osmanlı sikkelerinde yaygın olarak görülen kufi, dekoratif özelliği nedeniyle Cumhuriyet döneminden önce inşa edilen pek çok kamu ve konut binasında dekoratif bir unsur olarak kullanılmıştır.


Sülüs: Bu yazı ilk kez hicretin dördüncü yüzyılında ortaya çıkmıştır. Yeni yazıda Kufi'nin düz köşeli biçimlerinin yerini kavisli ve eğik çizgiler almıştır. Daha sonra icat edilen çeşitli yazı türlerinin, çok küçük şekil değişiklikleriyle Sülüs'ten türetildiği söylenebilir. Yazının yumuşak bir görünüme sahip olması nedeniyle ümmü'l-hutût (yazıların anası) olarak da adlandırılmıştır. Kur'an'ın en eski nüshalarından bazıları sülüs ile yazılmıştır.15. yüzyıldan sonraki nüshalar ise nesih ile yazılmıştı.

Celi Sülüs: Bu tabir, kullanılan kalemin ucunun en az bir santimetre genişliğinde olduğu sülüs yazılarına uygulanmıştır. Bu tür yazı, büyük panellerde ve binaların veya mezar taşlarının üzerine oyulmuş yazıtlarda kullanılmıştır.


Nesih: Bu yazı türü, daha küçük boyut ve daha fazla incelik sağlayan bir takım değişiklikler getirilerek Sülüs'ten türetilmiştir. Kava kalemi olarak bilinen küçük, çok ince bir kalem kullanılarak yazılmıştır. Bu da yazıyı kitap yapımında kullanıma son derece uygun hale getirir. Tefsir ve Divan’da çok yaygın kullanılmıştır.

Muhakkak: Sülüs alfabesindeki harflerin yatay bölümlerinin genişletilmesiyle elde edilen bir yazı türüdür. On altıncı yüzyıldan sonra terkedilmiştir. Bu yazı Kur’an-ı Kerim yazımında kullanılmıştır.


Reyhani: Muhakkak'ın küçük bir versiyonu denilebilir. Reyhan çiçeğine benzerliğinden dolayı bu ismi almıştır. Reyhani de Kur’an-ı Kerim yazımında kullanılmıştır. 16.yy’dan sonra kullanılmamıştır.


Tevki: Bu, Sülüs'ün değiştirilmiş ve daha küçük bir versiyonudur. Çoğunlukla resmi devlet evraklarında ve belgelerinde kullanılmıştır. Tevki’nin diğer yazılardan en ayırt edici özelliği birleşmeyen harflerin birleşmesidir.

Rika: Bu tür yazı, Nesih’in düzgün, yuvarlak, kıvrımlı bir formu olarak tanımlanabilir. Hat öğrencilerine verilen icazetlerde kullanılmıştır. Kısa metinlerde kullanılmış olup seri yazmak mümkündür.

Ta’lik: Bu, tüm harflerin kavisli ve eğik formlara eğilim gösterdiği bir yazı türüdür. İran'da ortaya çıkmış ve bu yazıdaki en güzel yazılar İran ve Azerbaycan'da bulunmaktadır. Harflerin arasındaki boşlukların doldurulmaması, işaret veya motiflerle süslenmemesi nedeniyle Sülüs’ten farklıdır. Bu da bazı hattatların onu "çıplak" bir yazı olarak tanımlamasına yol açmıştır.Güzelliğin ve mükemmelliğin elde edilmesinin çok zor olduğu Türk hat sanatının yıllıklarına baktığımızda, her dönemde sülüs ve nesih olarak makbul olan çok sayıda hattat bulunmasına rağmen, bu kabiliyete sahip çok az hattat bulunduğunu görebiliriz.


Divani: Bu yazı türü Osmanlı Türkleri tarafından icat edilmiştir. Ta’lik’in daha karmaşık, süslü bir şekilde süslenmiş ve dekore edilmiş bir formundan oluşmuştur. Yalnızca padişah veya sarayla ilgili önemli belgelerde kullanılmıştır. Okuması oldukça zor bir yazı türüdür.


Rik’a: Rikâ'nın senaryosunda yapılan bir dizi değişikliğin sonucudur. Kolaylıkla ve hızla yazılabilecek, pratik, günlük bir senaryoya duyulan ihtiyaca yanıt olarak geliştirilmiştir. Yeni Türk alfabesinin getirilmesinden önce bu yazı yazışmalarda, dilekçelerde ve devlet belgelerindeki resmi kayıtlarda kullanılmıştır.

#İslam Sanatı #Hat Sanatı #Hat Yazı Çeşitleri
0
0
0
Kaynakça

Engül, Serhat. “History of Turkish (Ottoman) Islamic Calligraphy”. Istanbul Clues. 13 Ağustos 2016. Erişim 04 Kasım 2023. https://istanbulclues.com/turkish-calligraphy-history/

Les Arts Turcs, “History of Turkish Calligraphy”, 20 Şubat 2021. https://www.lesartsturcs.com/history-of-turkish-calligraphy/

TDV İslâm Ansiklopedisi. “HAT”. Erişim 04 Kasım 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/hat

Ottoman Souvenir, “A History of the Calligrapy”. Erişim 04 Kasım 2023. https://www.ottomansouvenir.com/Calligraphy/Netscape_Calligraphy.htm



BENZER MAKALE
İnsanlar Neden Kravat Takar: Kravatın Öyküsü

İnsanlar Neden Kravat Takar: Kravatın Öyküsü

Hemen hemen her erkeğin dolabında bulunan özel günlerde ya da işe giderken tercih ettiği kravatın tarihi M.Ö....

Baharın Habercisi Adonis Miti

Baharın Habercisi Adonis Miti

Yunan mitolojisinde “Adonis Miti” olarak bilinen, doğadaki ölüm ve yenilenmeyi sembolize ettiği kabul...

Mükemmelliğin Sembolü: Yin Yang

Mükemmelliğin Sembolü: Yin Yang

Birbirine dolanan siyah ve beyaz iki yarım dairenin, her iki tarafında zıt renklerden bir nokta bulunan Yin-Yang sembolü...

Renklerin Tarihi: Mavi Rengin Arayışı

Renklerin Tarihi: Mavi Rengin Arayışı

Maviyi yaygın bir renk olarak düşünmek doğaldır. Mavi, gökyüzü ve okyanus ile ilişkilendirilir....

Duygu ve Gösterişli Güzelliğin Sanata Yansıması: Barok

Duygu ve Gösterişli Güzelliğin Sanata Yansıması: Barok

Barok kelimesi Portekizce “tam yuvarlak olmayan şekilsiz inci” anlamına gelen “barroco” kelimesinden...

Dünyanın En Küçük Ülkesi Vatikan

Dünyanın En Küçük Ülkesi Vatikan

Vatikan, 44 hektarlık bir yüz ölçümüne sahip olması nedeniyle dünyanın en küçük...

Sâmerrâ Ulu Camii ve Koni Biçimli İlginç Minaresi

Sâmerrâ Ulu Camii ve Koni Biçimli İlginç Minaresi

Samarra Ulu Camii, Irak'ın Samarra şehrinde bulunmaktadır ve Sâmerrâ 'da bulunan en önemli tarihi...

Bir Ramazan Geleneği: Hurmalar

Bir Ramazan Geleneği: Hurmalar

Hurma palmiyesi olarak bilinen büyük bir ağaçta yetişen hurma dünyanın en tatlı meyvelerinden biridir....

Antik Mısır’ın Sınırları Aşan “Ankh” Sembolü

Antik Mısır’ın Sınırları Aşan “Ankh” Sembolü

“Ankh” sembolü, “yaşamın haçı, hayatın sembolü” olarak bilinmekte ve düz bir...

İslam'ın İkinci Büyük Buluşması: Bishwa Ijtema

İslam'ın İkinci Büyük Buluşması: Bishwa Ijtema

Bishwa Bengalce "dünya", ijtema ise Arapça 'içtima' yani "toplantı" anlamına gelir. "Dünya...

ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER