Konya Bilim Merkezi İlimge

Felsefi Düşüncede Panteizm ve Panenteizm

 Raziye Betül Dikmen
 2 dk  240

Panteizm ve panenteizm insan düşüncesinde felsefe, maneviyat ve metafiziğin harmanlanması ile ortaya çıkmıştır. Bu iki farklı terim, Tanrı ile dünya arasındaki ilişkiyi merkeze alarak, geleneksel Tanrı anlayışı olan teizm dışında farklı Tanrı anlayışlarının da olduğunu iddia etmektedir. İlahi olanın evrendeki varlığına vurgu yapmakla beraber Tanrı’nın doğası, varoluş ve evrene dair derin soruları da içinde barındırmaktadır.

Panteizm ve panenteizm anlayışları, “hepsi, her şey” anlamına gelen “pan” kelimesini ortak olarak kullansalar da birbirlerinden farklı yorumları içermektedir. Panteizm; Tanrı’nın dünyadan aşkın değil, aksine Tanrı’nın dünyaya içkin olduğunu iddia etmektedir. Tanrı’nın evrenle bir ve aynı olduğunu kabul etmekte, Tanrı-alem ikiliğini ortadan kaldırmaktadır. Panteizmde, doğanın ve insanın, ilahi olan Tanrı’nın farklı şekillerdeki tezahürleri olduğu savunulmaktadır. Tüm evrenin Tanrı’nın bir görünümü olduğu düşünülmektedir. Panteizmin sistemleşmesinde etkili olan ve onu bir öğreti haline getiren kişinin Spinoza olduğu kabul edilmektedir. Bununla beraber Spinoza’nın bir panteist olmadığına dair iddialarda bulunanların sayısı da az değildir.

Diyalektik teizm adı da verilen panenteizm, “her şey Tanrı” diyen panteizmden farklı olarak “her şey Tanrıdadır” demektedir. En basit panenteizm tanımlaması, dünyanın Tanrı’da olduğu ancak Tanrı’nın dünyada olmadığı şeklinde yapılmaktadır. Panenteizm, bir bütün olarak Tanrı ile kendi içlerinde ele alınan evrenin ilahi olmayan parçaları arasında kesin ayırımlar yapmaktadır. Tanrısallığın belirli özellikleri olan; kendi kendine ve zorunlu var olma, her şeyi bilme, her yerde bulunma nitelikleri yalnızca Tanrı için geçerli kabul edilmektedir.


Panenteizmde var olan her şey Tanrı’dan sudur etmiştir. Panenteizme göre Tanrı hem evrenin içinde hem dışındadır. Tanrı ve evren panenteizmde iç içedir. Ayrıca panenteizmde dünyanın Tanrıya bağımlı olduğu gibi Tanrı’nın da dünyaya bağımlı olduğu kabul edilmektedir. Panenteizmde dünya, Tanrı’nın yaratıcılığının gerçekleşmesi olarak görülmektedir. Panenteizmin Karl C. F. Krause tarafından panteizmden ve diğer çağdaş düşüncelerden ayırmak amacıyla kavramlaştırıldığı düşünülmektedir. Panenteizm kavramının daha önce farklı isimler tarafından da kullanıldığı ancak Krause’un ortaya koyduğu kadar belirgin olmadığı bilinmektedir.

Panteizm ve panenteizm, insan düşüncesinde ilahi olanı ve onun evrenle olan ilişkisini anlamamız için farklı bakış açıları olarak ortaya çıkmaktadır. Panteizm ilahi olanı evrenin kendisiyle eşanlamlı olarak görürken, panenteizm daha incelikli bir görüş ileri sürerek ilahi olanın kozmosa hem içkin hem de kozmosa aşkın olduğunu öne sürmektedir. Panteizm, kutsalın varoluşun her parçacığına içkin olduğu, ilahi dünya ile doğal dünya arasındaki sınırları bulanıklaştığı bir birlikten bahsetmektedir. Panenteizm ise ilahi olanın hem yaratılışta derinlemesine mevcut olduğu hem de aşkın olduğu bir perspektif sunmaktadır.

#panteizm #panenteizm #tanrı #evren
0
0
0
Kaynakça

Arıcan, Musa Kazım. “Panteizm ve Panenteizm Tartışmaları Arasında Spinoza”. Beytulhikme An International Journal of Philosophy 3/1 (2013). https://dergipark.org.tr/tr/pub/beytulhikme/issue/3488/47425

Cevizci, Ahmet. FELSEFE SÖZLÜĞÜ. Paradigma Yayınları, 1999. https://www.academia.edu/28437409/FELSEFE_SO_ZLU_G_U_AHMET_CEVI_ZCI_

Culp, John. “Panentheism”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, Fall 2023., 2023. https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/panentheism/

Mander, William. “Pantheism”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, Fall 2023., 2023. https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/pantheism/

Tanriverdi̇, Hasan. “Vahdet-i Vücud ve Panteizm Karşılaştırması”. Dini Araştırmalar 15/40 (01 Haziran 2012).

“Panentheism | Encyclopedia.com”. Erişim 10 Ekim 2023. https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/christianity/christianity-general/panentheism

“Pantheism | Definition, Beliefs, History, & Facts | Britannica”. 15 Eylül 2023. Erişim 02 Ekim 2023. https://www.britannica.com/topic/pantheism

BENZER MAKALE
Felsefi Düşüncede Arkhe

Felsefi Düşüncede Arkhe

Evrenin nasıl ortaya çıktığı, evrende var olan şeylerin kökeninin ne olduğu sorusu insanlığın en eski ve temel...

Çin Felsefesinde Toplumsal Düzen Fikri

Çin Felsefesinde Toplumsal Düzen Fikri

Yol, kaos ve düzen Çin felsefesinin merkezinde yer alan üç önemli kavramdır. Yol, düşünce...

Nietzsche ve Üstinsan Kavramı

Nietzsche ve Üstinsan Kavramı

Karakteristik pos bıyığı, acı yaşantısı ve kafa karıştıran eserleriyle tanınan Friedrich W. Nietzsche, felsefenin büyük...

Mary’nin Odasına Ziyaret

Mary’nin Odasına Ziyaret

Zihin felsefesinde tartışılagelen en temel konulardan biri fizikalizm üzerinedir 1931 yılında Otto Neurath ve 1932’de...

Bir Basitlik İlkesi: Ockham’ın Usturası

Bir Basitlik İlkesi: Ockham’ın Usturası

Ockham'ın usturasının prensibi genellikle İngiliz teolog, mantıkçı ve bir Fransisken rahibi olan Ockhamlı William'a...

Gazzâli ve Rüya Argümanı

Gazzâli ve Rüya Argümanı

Müslüman filozof ve hukuk bilgini Ebu Hamid el-Gazzâli (1058-1111), Descartes'tan 500 yıl önce...

İnsanı Hayvan Sayan Felsefi Görüş: Animalizm

İnsanı Hayvan Sayan Felsefi Görüş: Animalizm

Türkçeye “hayvancılık” olarak çevirebileceğimiz animalizmin ayırt edici iddiası temel metafizik...

Elealı Zenon ve Paradoksları: Aklın Sorgusu

Elealı Zenon ve Paradoksları: Aklın Sorgusu

Yaklaşık 2500 yıl kadar önce Elealı filozof Zenon ortaya birtakım fikirler attı ve çılgınca sorular sordu. Zenon...

Skolastik Felsefenin Doğuşu

Skolastik Felsefenin Doğuşu

8. ve 15. yüzyıllar Hıristiyan Ortaçağ felsefesinde Skolastik dönem olarak bilinmektedir. Bu dönemde...

George Orwell’in Siyaset Felsefesi

George Orwell’in Siyaset Felsefesi

Orwell’in siyaset felsefesinde temel iki kavram; 1930’ların ortasından hayatının sonuna kadar savunduğu sosyalizm...

ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER